.svg?v=133333626955077491221771076156){kind=small}
Dit is een informatiepagina over bio-identieke hormonen en de overgang. De informatie is algemeen van aard en staat los van de werking of toepassing van de producten van Viv Support. Viv Support biedt geen menopauzale hormoontherapie aan.
Bio-identieke hormonen zijn hormonen met dezelfde chemische structuur als hormonen die het lichaam zelf aanmaakt, zoals oestradiol en progesteron.
Geregistreerde bio-identieke hormonen kunnen door een arts worden voorgeschreven als onderdeel van menopauzale hormoontherapie (MHT of HRT). Of hormoontherapie bij iemand past, hangt af van de persoonlijke gezondheidssituatie, wat iemand tijdens de overgang ervaart en de afweging die samen met een arts wordt gemaakt.
Maar wat betekent bio-identiek eigenlijk? Zijn bio-identieke hormonen hetzelfde als natuurlijke hormonen? En wat is het verschil tussen geregistreerde en samengestelde hormonen?
In dit artikel leggen we het stap voor stap uit.
Bio-identieke hormonen: veel over gesproken, maar ook vaak verkeerd begrepen
Misschien heb je de term bio-identieke hormonen voorbij zien komen op sociale media, in podcasts of op websites over de overgang.
Daar worden ze soms omschreven als een 'natuurlijk' alternatief voor andere vormen van hormoontherapie. Dat kan verwarrend zijn, want bio-identiek en natuurlijk betekenen niet hetzelfde.
Bio-identieke hormonen zijn bovendien geen nieuwe ontdekking. Geregistreerde bio-identieke hormonen worden al langere tijd binnen de reguliere medische zorg gebruikt.
In dit artikel lees je:
- wat bio-identieke hormonen zijn;
- wat bio-identiek precies betekent;
- welke hormonen tijdens de overgang een rol spelen;
- wat het verschil is tussen geregistreerde en samengestelde bio-identieke hormonen;
- welke aandachtspunten er zijn rondom MHT;
- wat je zelf kunt doen om aandacht te besteden aan je gezondheid tijdens de (peri)menopauze.
Wat zijn bio-identieke hormonen?
Bio-identieke hormonen hebben dezelfde chemische structuur als hormonen die het lichaam zelf aanmaakt.
Daardoor kunnen ze zich binden aan dezelfde hormoonreceptoren als lichaamseigen hormonen zoals oestradiol en progesteron.
De term bio-identiek zegt dus iets over de moleculaire structuur van een hormoon. Het zegt niet automatisch iets over de oorsprong ervan.
Veel bio-identieke hormonen worden gemaakt met plantaardige grondstoffen, bijvoorbeeld afkomstig uit soja of yam. Deze grondstoffen worden vervolgens in een laboratorium bewerkt totdat de uiteindelijke hormoonstructuur gelijk is aan die van het menselijke hormoon.
Zijn bio-identieke hormonen hetzelfde als natuurlijke hormonen?
Nee. De termen bio-identiek en natuurlijk worden regelmatig door elkaar gebruikt, maar hebben een andere betekenis.
- Bio-identiek: de chemische structuur is gelijk aan die van een lichaamseigen hormoon.
- Natuurlijk: verwijst meestal naar de oorsprong van een grondstof.
Een hormoon kan dus bio-identiek zijn, terwijl er tijdens de productie verschillende laboratoriumstappen nodig zijn geweest.
Andersom is een plantaardige stof niet automatisch een bio-identiek hormoon.
Het onderscheid is belangrijk, zeker wanneer je online informatie over hormonen tegenkomt.
Welke bio-identieke hormonen worden tijdens de overgang gebruikt?
Binnen menopauzale hormoontherapie spelen vooral oestradiol en gemicroniseerd progesteron een rol.
Oestradiol
Oestradiol is tijdens de vruchtbare jaren de belangrijkste vorm van oestrogeen.
Oestrogeen speelt op verschillende plekken in het lichaam een rol, bijvoorbeeld bij:
- de menstruatiecyclus;
- de botten;
- de vagina en urinewegen;
- de huid;
- de temperatuurregeling;
- hart en bloedvaten.
Tijdens de perimenopauze kunnen de hoeveelheden oestradiol sterk schommelen. Na verloop van tijd wordt er blijvend minder oestradiol aangemaakt.
Deze veranderingen kunnen merkbaar zijn in bijvoorbeeld:
- opvliegers;
- nachtelijk transpireren;
- vaginale droogheid;
- veranderingen in slaap;
- veranderingen van de huid;
- veranderingen rond de urinewegen.
Meer lezen over deze levensfase? Bekijk dan ook ons artikel over veelvoorkomende veranderingen rond de menopauze.
Oestradiol is als geneesmiddel verkrijgbaar in verschillende toedieningsvormen, zoals:
- een pleister;
- gel;
- spray;
- tablet.
Welke vorm bij iemand past, wordt samen met een arts bepaald.
Gemicroniseerd progesteron
Progesteron wordt tijdens de vruchtbare jaren voornamelijk na de eisprong aangemaakt.
Tijdens de perimenopauze vinden eisprongen minder regelmatig plaats. Hierdoor verandert ook de natuurlijke aanmaak van progesteron.
Bij vrouwen met een baarmoeder die systemisch oestrogeen gebruiken, wordt binnen MHT doorgaans ook progesteron of een ander progestageen toegepast om het baarmoederslijmvlies te beschermen.
Welke combinatie nodig is, is een medische afweging die samen met een arts wordt gemaakt.
Wat gebeurt er met je hormonen tijdens de perimenopauze?
De overgang verloopt meestal niet als een rechte lijn waarbij oestrogeen ieder jaar een beetje verder daalt.
Tijdens de perimenopauze reageren de eierstokken steeds wisselender op hormonale signalen uit de hersenen.
Daardoor kunnen de hoeveelheden oestradiol sterk variëren. Soms liggen ze tijdelijk hoger en op andere momenten juist lager.
Tegelijkertijd vinden eisprongen minder regelmatig plaats, waardoor ook de aanmaak van progesteron verandert.
Wil je hier dieper induiken? Lees dan ook ons artikel over de betekenis van de menopauze en de verschillende fases van de overgang.
Deze hormonale veranderingen kun je bijvoorbeeld merken doordat:
- je menstruatie minder regelmatig wordt;
- je opvliegers ervaart;
- je 's nachts vaker transpireert;
- je slaap verandert;
- je stemming wisselender aanvoelt;
- concentreren soms minder gemakkelijk gaat;
- je vaginale droogheid merkt.
Sommige vrouwen merken daarnaast dat hun geheugen of concentratie anders aanvoelt. Lees daar meer over in ons artikel over het brein tijdens de menopauze.
Het is belangrijk om niet iedere lichamelijke verandering rond deze leeftijd automatisch aan hormonen toe te schrijven. Merk je veranderingen die lang aanhouden, sterk zijn of waarover je je zorgen maakt? Bespreek ze dan met je huisarts.
Wanneer kan menopauzale hormoontherapie worden besproken?
Niet iedere vrouw heeft tijdens de overgang medische ondersteuning nodig.
Wanneer veranderingen rond de overgang veel invloed hebben op het dagelijks leven, kan menopauzale hormoontherapie (MHT) een onderwerp zijn om met een huisarts of gynaecoloog te bespreken.
Bij die afweging wordt onder andere gekeken naar:
- je leeftijd;
- wat je tijdens de overgang ervaart;
- hoeveel tijd is verstreken sinds de menopauze;
- je persoonlijke gezondheid;
- je medische voorgeschiedenis;
- eventuele factoren die relevant zijn voor veilig gebruik.
Hormoontherapie is daarmee altijd een individuele medische keuze.
Zijn bio-identieke hormonen beter dan synthetische hormonen?
Een veelgestelde vraag is of bio-identieke hormonen beter of veiliger zijn dan andere hormoonvormen.
Daar is geen algemeen ja of nee op te geven.
Het belangrijkste verschil zit in de chemische structuur:
- bio-identieke hormonen hebben dezelfde moleculaire structuur als hormonen die het lichaam zelf aanmaakt;
- andere hormoonvormen kunnen een afwijkende chemische structuur hebben.
Binnen MHT worden onder andere geregistreerd 17β-oestradiol en gemicroniseerd progesteron gebruikt. Dit zijn bio-identieke hormonen.
Dat betekent niet automatisch dat een bio-identieke vorm voor iedere vrouw de beste keuze is.
Welke vorm het meest passend is, hangt af van de persoonlijke situatie en bespreek je samen met een huisarts of gynaecoloog.
Geregistreerde en samengestelde bio-identieke hormonen: wat is het verschil?
Wanneer je online zoekt naar bio-identieke hormonen kom je verschillende soorten producten tegen.
Een belangrijk onderscheid is dat tussen geregistreerde hormoonpreparaten en samengestelde of compounded hormonen.
Geregistreerde bio-identieke hormonen
Geregistreerde bio-identieke hormonen zijn geneesmiddelen waarvoor onder andere eisen gelden rondom:
- kwaliteit;
- samenstelling;
- dosering;
- werkzaamheid;
- veiligheid.
Ze worden voorgeschreven door een arts.
Voorbeelden zijn:
- 17β-oestradiol;
- gemicroniseerd progesteron.
Deze hormonen worden binnen reguliere menopauzale hormoontherapie gebruikt.
Samengestelde bio-identieke hormonen
Daarnaast bestaan er samengestelde, ook wel compounded, bio-identieke hormonen.
Deze kunnen speciaal door een bereidingsapotheek worden samengesteld.
Hoewel de gebruikte hormonen zelf bio-identiek kunnen zijn, zijn dergelijke preparaten niet altijd als regulier geneesmiddel geregistreerd.
Daardoor kan de onderbouwing rond bijvoorbeeld samenstelling, dosering, opname en veiligheid verschillen van die van geregistreerde preparaten.
Internationale medische organisaties adviseren daarom om de keuze voor een hormoonpreparaat altijd samen met een gekwalificeerde arts te maken.
Heb je een hormoontest nodig?
Online worden verschillende hormoontesten aangeboden waarmee je zou kunnen bepalen waar je je in de overgang bevindt of welke hormonen bij je passen.
Bij vrouwen van 45 jaar en ouder wordt meestal vooral gekeken naar:
- leeftijd;
- veranderingen in het menstruatiepatroon;
- wat iemand zelf merkt.
Hormoonspiegels kunnen tijdens de perimenopauze namelijk sterk schommelen. Eén bloedwaarde geeft daardoor niet altijd een duidelijk beeld van de levensfase waarin iemand zich bevindt.
Een arts kan beoordelen of aanvullend hormoononderzoek in jouw persoonlijke situatie zinvol is.
Dat kan bijvoorbeeld relevant zijn wanneer veranderingen al op relatief jonge leeftijd optreden of wanneer er onduidelijkheid bestaat over de oorzaak.
Hoe zit het met speekseltesten?
Sommige commerciële aanbieders gebruiken speekseltesten als basis om hormoonpreparaten samen te stellen.
Volgens de medische bronnen waarop dit artikel is gebaseerd, is er onvoldoende onderbouwing om speekselmetingen routinematig te gebruiken voor het bepalen van een persoonlijke hormoondosering.
Bespreek vragen over hormoonmetingen daarom bij voorkeur met je huisarts of gynaecoloog.
Wat kun je verwachten van menopauzale hormoontherapie?
MHT wordt binnen de reguliere gezondheidszorg toegepast bij vrouwen bij wie veranderingen rond de overgang veel invloed hebben op het dagelijks leven.
Met name opvliegers, nachtelijk transpireren en veranderingen rondom de vagina kunnen redenen zijn om de mogelijkheden met een arts te bespreken.
Heb je vooral te maken met vaginale droogheid? Lees dan ook ons artikel over een droge schede tijdens de menopauze.
Het is tegelijkertijd belangrijk om hormoontherapie niet als oplossing voor iedere verandering rond de overgang te zien.
Weinig energie, wisselende stemmingen, gevoelige gewrichten of veranderingen in concentratie kunnen meerdere oorzaken hebben. Daarom is persoonlijke medische beoordeling belangrijk wanneer veranderingen veel invloed hebben of langere tijd aanwezig blijven.
Zijn bio-identieke hormonen automatisch veiliger?
Nee. De term bio-identiek betekent op zichzelf niet dat een hormoonpreparaat automatisch veiliger is.
Bij de medische afweging rond MHT spelen verschillende factoren een rol, zoals:
- het gebruikte hormoon;
- de dosering;
- de manier waarop het wordt toegediend;
- je leeftijd;
- het moment waarop met MHT wordt gestart;
- je medische voorgeschiedenis;
- je persoonlijke gezondheidssituatie.
Ook de toedieningsvorm kan relevant zijn. Oestrogeen kan bijvoorbeeld via de huid of via een tablet worden gebruikt.
Welke vorm bij je past, bespreek je met je arts.
Mogelijke bijwerkingen
Zoals bij andere geneesmiddelen kunnen ook bij menopauzale hormoontherapie bijwerkingen optreden.
In de bronnen bij dit artikel worden onder andere genoemd:
- gespannen of gevoelige borsten;
- hoofdpijn;
- misselijkheid;
- tussentijds bloedverlies;
- vocht vasthouden;
- veranderingen in stemming.
Wat iemand ervaart verschilt per persoon.
Gebruik je voorgeschreven hormonen en merk je veranderingen waarover je je zorgen maakt? Neem dan contact op met je behandelend arts.
Mogelijke risico's en persoonlijke afweging
Hormoontherapie is niet voor iedere vrouw hetzelfde.
Bij de keuze voor MHT houdt een arts rekening met je persoonlijke gezondheid en medische voorgeschiedenis.
Factoren die daarbij onder andere relevant kunnen zijn, zijn:
- een doorgemaakte trombose of longembolie;
- een voorgeschiedenis van bepaalde hormoongevoelige aandoeningen;
- onverklaard vaginaal bloedverlies;
- bepaalde leveraandoeningen;
- een doorgemaakte beroerte of hartinfarct.
Deze informatie is nadrukkelijk niet bedoeld om zelf te bepalen of je MHT wel of niet kunt gebruiken.
Een huisarts of gynaecoloog kan jouw persoonlijke situatie beoordelen en samen met jou de mogelijkheden bespreken.
Voor wie kan MHT een onderwerp van gesprek zijn?
Je kunt MHT met je huisarts of gynaecoloog bespreken wanneer de veranderingen tijdens de overgang veel invloed hebben op je dagelijks leven.
Denk bijvoorbeeld aan:
- veel of regelmatig opvliegers ervaren;
- veel nachtelijk transpireren;
- aanhoudende vaginale droogheid;
- veranderingen waardoor vrijen onaangenaam wordt.
Er zijn daarnaast medische situaties, zoals een menopauze op jonge leeftijd, waarvoor andere aandachtspunten gelden. Hiervoor is persoonlijke begeleiding door een arts belangrijk.
Sommige vrouwen merken tijdens de overgang ook hartkloppingen of veranderingen in hun gewrichten. Hormonen kunnen daarbij een rol spelen, maar dergelijke veranderingen kunnen ook andere oorzaken hebben.
Lees meer in onze artikelen over hartkloppingen tijdens de overgang en gewrichten tijdens de menopauze.
MHT wordt niet gebruikt als algemene manier om:
- veroudering tegen te gaan;
- de hormonen 'weer in balans' te brengen;
- de algemene gezondheid zonder specifieke medische aanleiding te verbeteren.
Wat kun je zelf doen tijdens de (peri)menopauze?
De overgang is een natuurlijke levensfase.
Hoe je deze periode beleeft verschilt van persoon tot persoon. Je kunt de hormonale veranderingen niet voorkomen, maar je kunt wel aandacht besteden aan je algemene gezondheid en vitaliteit.
Denk daarbij aan:
- gevarieerd eten;
- voldoende eiwitten;
- regelmatig bewegen;
- spierversterkende activiteiten;
- voldoende slaap;
- ontspanning;
- niet roken;
- aandacht voor een gezond lichaamsgewicht.
Voeding tijdens de overgang
Een gezond en gevarieerd voedingspatroon vormt een belangrijke basis voor je gezondheid, ook tijdens en na de overgang.
Kies regelmatig voor:
- groente;
- fruit;
- volkorenproducten;
- peulvruchten;
- noten;
- gezonde vetten;
- voldoende eiwitten.
Een voedingspatroon met veel plantaardige, weinig sterk bewerkte voedingsmiddelen past hier goed bij.
Zorg voor voldoende eiwit
Vanaf de middelbare leeftijd verandert de lichaamssamenstelling geleidelijk.
Voldoende eiwitten zijn belangrijk voor de instandhouding en groei van spiermassa. Ook regelmatig bewegen en spierversterkende activiteiten spelen daarin een belangrijke rol.
Hoeveel eiwit je persoonlijk nodig hebt, hangt onder andere samen met je leeftijd, lichaamsgewicht, voedingspatroon en activiteit.
Calcium en vitamine D
Ook aandacht voor je botten blijft tijdens en na de overgang belangrijk.
Calcium haal je onder andere uit voeding.
Daarnaast adviseert het Voedingscentrum vrouwen vanaf 50 jaar om dagelijks extra vitamine D te gebruiken. Dit advies heeft betrekking op de botgezondheid.
Blijf regelmatig bewegen
Regelmatig bewegen draagt bij aan je algemene gezondheid.
Tijdens en na de overgang is het waardevol om zowel aan je conditie als aan je spieren aandacht te besteden.
Beweging draagt onder andere bij aan:
- behoud van spierkracht;
- sterke botten;
- je conditie;
- je dagelijkse fitheid.
Een combinatie van dagelijkse beweging, duurinspanning en spierversterkende oefeningen past goed binnen een actieve leefstijl.
Lees ook ons artikel over gewrichten tijdens de menopauze.
Slaap en ontspanning
Ook je slaap kan tijdens de perimenopauze veranderen.
Nachtelijk transpireren kan daarbij een rol spelen, maar ook stress, je dag- en nachtritme en andere omstandigheden hebben invloed op hoe je slaapt.
Een regelmatig ritme, voldoende beweging en ruimte voor ontspanning kunnen bijdragen aan je algemene welzijn.
Meer ideeën vind je in ons artikel over minder stress.
En hoe zit het met supplementen?
Voedingssupplementen zijn bedoeld als aanvulling op je voedingspatroon en leefstijl.
Ze zijn geen vervanging voor een gevarieerde voeding en ook niet voor persoonlijk medisch advies of voorgeschreven medicatie.
Welke gezondheidsclaims aan een supplement mogen worden gekoppeld, hangt af van de ingrediënten en de officieel toegestane claims voor die ingrediënten.
Daarom is het belangrijk om niet alle supplementen die rondom de overgang worden verkocht over één kam te scheren.
Magnesium
Magnesium is een mineraal dat verschillende functies in het lichaam ondersteunt.
Zo draagt magnesium bij aan:
- een normale spierwerking;
- een normaal energieleverend metabolisme;
- de normale werking van het zenuwstelsel;
- vermindering van vermoeidheid en moeheid;
- het behoud van sterke botten.
Dat betekent niet automatisch dat magnesium een specifieke oplossing is voor veranderingen die tijdens de overgang voorkomen.
Meer lezen over magnesium? Bekijk dan ons artikel over magnesium en signalen van een mogelijk tekort.
Plantaardige ingrediënten
Ook verschillende planten en kruiden worden gebruikt in supplementen voor vrouwen rond de overgang.
Voor plantaardige ingrediënten gelden specifieke gezondheidsclaims en voorwaarden. Sommige van deze claims zijn nog in evaluatie.
Daarom moet altijd per ingrediënt en per product worden bekeken welke formuleringen gebruikt mogen worden.
Een voedingssupplement past binnen een gezonde leefstijl, maar vervangt geen gevarieerde voeding of persoonlijk medisch advies.
Wanneer neem je contact op met de huisarts?
Veranderingen tijdens de overgang horen vaak bij deze natuurlijke levensfase.
Toch zijn er situaties waarin het verstandig is om contact op te nemen met je huisarts.
Doe dat bijvoorbeeld wanneer je:
- veel meer vaginaal bloedverlies hebt dan je gewend bent;
- opnieuw bloedverlies krijgt nadat je al twaalf maanden niet meer hebt gemenstrueerd;
- bloedverlies na seks opmerkt;
- plotseling duidelijke veranderingen in je menstruatiepatroon merkt;
- sterke of toenemende buik- of bekkenpijn ervaart;
- veranderingen ervaart die veel invloed hebben op je dagelijks functioneren;
- niet goed kunt plaatsen waar bepaalde lichamelijke veranderingen vandaan komen;
- vragen hebt over MHT of voorgeschreven hormonen.
Maak je je zorgen over je gezondheid? Neem dan altijd contact op met een arts.
Veelgestelde vragen over bio-identieke hormonen
Zijn bio-identieke hormonen hetzelfde als natuurlijke hormonen?
Nee.
Bio-identiek betekent dat de chemische structuur gelijk is aan die van een hormoon dat het lichaam zelf aanmaakt. Natuurlijk verwijst doorgaans naar de oorsprong van een grondstof.
De termen betekenen dus niet hetzelfde.
Zijn bio-identieke hormonen veiliger dan andere hormonen?
Dat kan niet op basis van het woord bio-identiek worden bepaald.
De veiligheid van MHT hangt samen met verschillende factoren, waaronder het hormoon, de dosering, de toedieningsvorm en je persoonlijke gezondheidssituatie.
Heb ik een hormoontest nodig?
Meestal wordt bij vrouwen vanaf ongeveer 45 jaar vooral gekeken naar leeftijd, veranderingen in de menstruatiecyclus en wat iemand zelf merkt.
Omdat hormoonwaarden tijdens de perimenopauze sterk kunnen schommelen, is één meting niet altijd informatief.
Een arts kan bepalen of onderzoek in jouw situatie zinvol is.
Worden bio-identieke hormonen gebruikt bij opvliegers?
Geregistreerde bio-identieke hormonen, waaronder oestradiol en gemicroniseerd progesteron, kunnen onderdeel zijn van menopauzale hormoontherapie.
Ervaar je veel opvliegers of andere veranderingen die je dagelijks functioneren beïnvloeden? Bespreek dan met je huisarts of gynaecoloog welke mogelijkheden bij je passen.
Kun je ook zonder hormoontherapie door de overgang?
Ja. Niet iedere vrouw gebruikt of heeft MHT nodig.
De overgang is een natuurlijke levensfase en de ervaring verschilt sterk per persoon.
Een gezonde leefstijl blijft voor iedereen belangrijk. Wanneer veranderingen veel invloed hebben op je dagelijks leven, kun je aanvullende mogelijkheden met je huisarts bespreken.
Zijn bio-identieke hormonen geschikt voor iedere vrouw?
Nee.
Of MHT geschikt is, hangt af van je persoonlijke gezondheid en medische voorgeschiedenis.
Laat je daarom altijd adviseren door een huisarts of gynaecoloog en start, wijzig of stop voorgeschreven hormonen niet op basis van algemene informatie op internet.
Conclusie
Bio-identieke hormonen zijn hormonen met dezelfde chemische structuur als hormonen die het lichaam zelf aanmaakt.
17β-oestradiol en gemicroniseerd progesteron zijn voorbeelden van bio-identieke hormonen die binnen de reguliere menopauzale hormoontherapie worden gebruikt.
De term bio-identiek betekent niet automatisch dat een hormoon natuurlijker, veiliger of beter is. Ook is er een belangrijk verschil tussen geregistreerde hormoonpreparaten en individueel samengestelde producten.
Of MHT bij je past, is een persoonlijke medische afweging die je samen met een huisarts of gynaecoloog maakt.
Daarnaast blijft een gezonde leefstijl belangrijk. Voldoende bewegen, gevarieerd eten, voldoende eiwitten, een regelmatig slaapritme en aandacht voor ontspanning dragen bij aan je algemene gezondheid en vitaliteit tijdens en na de overgang.
Disclaimer
Deze informatie is uitsluitend bedoeld als algemene gezondheidsinformatie en vervangt geen persoonlijk advies van een arts of andere gekwalificeerde zorgverlener. Trek op basis van deze informatie geen zelfstandige conclusies over je persoonlijke gezondheid en start, wijzig of stop voorgeschreven medicatie niet zonder overleg met een gekwalificeerde zorgverlener. Neem bij vragen over je gezondheid, hormoontherapie, medicatie of supplementen contact op met je huisarts of een andere gekwalificeerde zorgverlener.
Bronnen
-
Nederlands Huisartsen Genootschap (NHG). NHG-Standaard De overgang.
https://richtlijnen.nhg.org/standaarden/de-overgang -
National Institute for Health and Care Excellence (NICE). Menopause: identification and management (NG23).
https://www.nice.org.uk/guidance/ng23 -
The Menopause Society. The 2022 Hormone Therapy Position Statement.
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35797481/ -
American College of Obstetricians and Gynecologists (ACOG). Compounded Bioidentical Menopausal Hormone Therapy.
https://www.acog.org/clinical/clinical-guidance/clinical-consensus/articles/2023/11/compounded-bioidentical-menopausal-hormone-therapy -
The Menopause Society. The 2023 Nonhormone Therapy Position Statement.
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37252752/ -
Voedingscentrum. Vitamine D voor vrouwen vanaf 50 jaar.
https://www.voedingscentrum.nl/nl/service/vraag-en-antwoord/gezonde-voeding-en-voedingsstoffen/heeft-een-vitale-50-plusser-extra-vitamines-nodig.aspx
